หลายคนสงสัยว่าเพราะอะไร…ราคาน้ำมันบ้านเราถึงไม่ขึ้นลงเท่ากับตลาดโลก ตลาดโลกลดเราลดทันที แต่ในความเป็นจริงราคาน้ำมันมีทั้งขาลงและขาขึ้นอย่างที่เราเห็นในเวลานี้จากสงครามในตะวันออกกลางที่ยืดเยื้อมานับเดือน ที่ทำให้ราคาน้ำมันตลาดโลกผันผวนอย่างรุนแรง ซึ่งเหตุการณ์แบบนี้ไม่ได้เกิดขึ้นครั้งแรก แต่เกิดมาเป็นระยะ ๆ และถี่ขึ้น รัฐบาลตั้งแต่ในยุคบุกเบิกพลังงานต่างมุ่งมั่นที่จะลดผลกระทบจากราคาน้ำมันที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วนี้ให้ดีที่สุด ทำให้ประเทศมีพลังงานใช้ในราคาที่เหมาะสม และพอเพียง จึงออกแบบโครงสร้างราคาน้ำมันให้สมดุล ทั้งการช่วยเหลือประชาชนไม่ให้ได้รับแรงกระแทกตรง ๆ จากราคาน้ำมันตลาดโลกในภาวะวิกฤติ ขณะเดียวกันก็ส่งเสริมให้เกิดการลงทุน เพื่อให้ประเทศไทยมีพลังานที่มั่นคงสร้างฐานในการพัฒนาเศรษฐกิจให้เติบโต
ไม่ง่ายเลยกับภารกิจในการรักษาสมดุล เพราะเราต้องพึ่งพาน้ำมันดิบจากนอกประเทศ โดยเฉพาะในตะวันออกกลาง ซี่งไม่เฉพาะไทยประเทศเดียวที่ต้องการ ทั่วโลกก็ต้องการเช่นกัน เมื่อตลาดเป็นของผู้ขาย เขาจึงเป็นผู้กำหนดราคา นอกจากนี้ความขัดแย้งระหว่างประเทศก็สามารถเกิดได้ตลอดเวลา ทำให้การขนส่งทางเรือจากแหล่งผลิตมาถึงปลายทางก็ขัดข้อง ใช้เวลานานมากขึ้น อาจเสี่ยงเกิน ไปไม่ถึงประเทศปลายทางก็มีให้เห็น ทั้งหมดล้วนสะท้อนมาที่ต้นทุนการนำเข้าน้ำมันดิบที่เพิ่มขึ้นหลายเท่าตัว
รัฐบาลและหน่วยงานต่าง ๆ ซี่งติดตามสถานการณ์อย่างต่อเนื่อง ทราบดีว่าการกำหนดโครงสร้างราคาน้ำมันที่เหมาะสม เป็นกลไกให้ราคาน้ำมันในประเทศมีเสถียรภาพได้ภายใต้ตลาดขายปลีกน้ำมันที่เปิดเสรีแล้ว มีผู้เล่นในตลาดหลายรายทั้งไทยและต่างชาติ เป็นที่มาของการออกแบบกลไกดูแลราคาประชาชนด้วยกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิงเพื่อให้เข้ามาทำหน้าที่ชะลอการขึ้นของราคา ไม่ให้ราคาน้ำมันขายปลีกในประเทศผันผวนจนกระทบชีวิตประจำวันของประชาชน และภาคธุรกิจก็บริหารต้นทุนได้ยากเช่นกัน ซึ่งจะเป็นการช่วยรับแรงปะทะจากราคาน้ำมันผันผวนในระยะยาว แต่ละประเทศก็ใช้กลไกแตกต่างกันไปตามนโยบาย บางประเทศใช้งบประมาณแผ่นดินเป็นหลักในการเข้าไปช่วยพยุงราคาน้ำมันในช่วงวิกฤติ แต่อย่างที่ปรากฎสามารถทำได้จำกัดในระยะสั้นเท่านั้น เพราะมีอีกหลายโครงการพัฒนาที่รอการใช้เงินจากงบประมาณแผ่นดิน และสุดท้ายก็ต้องปล่อยให้ราคาเป็นไปตามตลาดโลกในที่สุด
ส่วนแหล่งเงินจากกองทุนน้ำมันฯ มาจากการเก็บเงินจากน้ำมันทุกลิตรที่มีการขาย อัตราการจัดเก็บแต่ละช่วงเวลาแตกต่างกันไปตามความเหมาะสม ในเวลาน้ำมันผันผวนก็ลดการเก็บเงินเข้ากองทุนน้ำมันฯ เพื่อทำให้ราคาน้ำมันไม่ปรับขึ้นหวือหวา เวลาน้ำมันตลาดโลกลดลงก็เพิ่มอัตราจัดเก็บ เพื่อลดภาระหนี้ หรือฟื้นฐานะกองทุน เตรียมความพร้อมรับมือวิกฤตราคาพลังงานในอนาคต ราคาน้ำมันของไทยจึงไม่ได้ปรับขึ้นลงตามตลาดโลกแบบวันต่อวันด้วยเหตุนี้
ขณะเดียวกันในโครงสร้างราคาน้ำมัน ก็ไม่ได้มีเฉพาะเนื้อน้ำมัน นอกจากบวกด้วยอัตราการเก็บเงินเข้ากองทุนน้ำมันฯ แล้วยังมีภาษี รวมถึงค่าการตลาด ซึ่งครอบคลุมต้นทุนคลัง ขนส่ง การบริหารสถานีบริการ และค่าใช้จ่ายของระบบค้าปลีก การเก็บเงินเข้ากองทุนเพื่อส่งเสริมการอนุรักษ์พลังงาน เพื่อให้หน่วยงานรัฐนำไปส่งเสริมให้เกิดโครงการอนุรักษ์พลังงาน เมื่อโครงสร้างบ้านเราเป็นอย่างนี้ ราคาน้ำมันในประเทศไทยจึงไม่ได้สะท้อนราคาตลาดโลกแบบทันที
นอกจากโครงสร้างราคาน้ำมันของไทยที่กำหนดโดยนโยบายจากภาครัฐแล้ว การมีอยู่ของโรงกลั่นน้ำมันอย่างมีประสิทธิภาพก็สำคัญต่อความมั่นคงทางพลังงานไม่แพ้กันอันทำให้ประเทศและประชาชนมีพลังงานใช้อย่างต่อเนื่องไม่สะดุดตลอดมา เห็นได้จากวิกฤติพลังงานในรอบนี้ ที่โรงกลั่นน้ำมันแต่ละแห่งต้องสั่งน้ำมันดิบเข้ามาแม้ในช่วงราคาแพง และเดินเครื่องเกิน 100% มานับเดือน เพื่อให้ประเทศมีน้ำมันใช้อย่างเพียงพอไม่ขาดแคลน ซี่งรัฐบาลตั้งแต่ยุคบุกเบิกพลังงานเห็นความสำคัญของการส่งเสริมให้มีโรงกลั่นน้ำมันในประเทศหลาย ๆ แห่ง ซึ่งในอดีตก็มีนักลงทุนต่างชาติมาลงทุน เช่น เชลล์ เอสโซ่ แต่สุดท้ายต้องถอนการลงทุนไปเมื่อมาถึงจุดที่แรงจูงใจลดลงในการทำธุรกิจโรงกลั่นน้ำมันในไทย จึงเหลือโรงกลั่นน้ำมันของต่างชาติเพียง 1 แห่ง อีก 5 โรงอยู่ในเครือปตท.3 แห่ง และบางจาก 2 แห่ง
การที่ต่างชาติถอนการลงทุนออกไป สะท้อนได้อย่างดีว่าการส่งเสริมให้เกิดการลงทุนของรัฐ มีความสำคัญมากในการเติบโตของธุรกิจ เป็นปัจจัยให้นักลงทุนเลือกที่จะต่อยอดการลงทุนในประเทศไทยต่อไป หรือถอนการลงทุนออก ซึ่งการลงทุนในไทยอย่างต่อเนื่อง ไม่ว่าจะเป็นการลงทุนโดยต่างชาติหรือของนักลงทุนไทย ช่วยกระตุ้นเศรษฐกิจและเพิ่มการจ้างงาน ซึ่งทุกคนทราบดีว่าอัตราการจ้างงานในประเทศมีผลต่อชีวิตความเป็นอยู่ของคนไทย ทั้งต่อเด็กจบใหม่และคนที่ทำงานอยู่แล้วแต่ต้องการเติบโตในอาชีพการงานเพียงใด
ดังนั้นการโฟกัสตัวเลขลดค่าการกลั่น หรือ GRM (Gross Refining Margin) ซึ่งเป็นเพียงตัวชี้วัดส่วนต่างระหว่างราคาผลิตภัณฑ์น้ำมันสำเร็จรูปกับต้นทุนน้ำมันดิบในเชิงตลาด ยังไม่ได้หักต้นทุนอีกหลายรายการย่อมกระทบต่อการขับเคลื่อนโรงกลั่นในระยะยาว และมีโอกาสสูงที่จะลดแรงจูงใจในการจัดหาน้ำมันดิบคุณภาพสูงมาผลิต ไปจนถึงตัดสินใจลดกำลังการผลิต หันไปนำเข้าน้ำมันสำเร็จรูปแทนการผลิตในประเทศ และเกิดการไหลออกของน้ำมันสำเร็จรูปที่กลั่นได้ไปยังพื้นที่ที่ให้ราคาสูง ทั้งหมดส่งผลต่อความมั่นคงทางพลังงานของประเทศในวันข้างหน้าทั้งสิ้น
อีกประการโรงกลั่นแต่ละแห่งก็มีโครงสร้างต้นทุนต่างกันจากหลายปัจจัย เช่น อายุของโรงกลั่น เทคโนโลยีและประสิทธิภาพการผลิต ชนิดของน้ำมันดิบที่สามารถใช้ได้ สัญญาจัดซื้อน้ำมันดิบ สัดส่วนผลิตภัณฑ์ที่ผลิตได้ เช่น ดีเซล เบนซิน น้ำมันอากาศยาน หรือน้ำมันเตา ต้นทุนพลังงานและค่าบำรุงรักษา ดังนั้น การใช้มาตรการแบบเดียวกันกับทุกโรงกลั่น เช่น การตรึงค่าการกลั่นแบบเหมารวม อาจกระทบโรงกลั่นแต่ละแห่งไม่เท่ากัน และสร้างผลข้างเคียงต่อการผลิตและการลงทุนระยะยาว
มาตรการที่จะมาช่วยเหลือประชาชน เพื่อลดผลกระทบจากความผันผวนของราคาน้ำมัน โดยกดราคาน้ำมันให้ต่ำกว่าต้นทุนตลอดไป อาจจะไม่ใช่ทางเลือกในระยะยาว เพราะจะกระทบการผลิต การจัดหา และความมั่นคงทางพลังงานของประเทศ เพราะต้องไม่ลืมว่าไทยต้องซื้อน้ำมันดิบจากต่างประเทศมาใช้ ซึ่งไม่ใช่ไทยประเทศเดียวที่ต้องการ ทั่วโลกต่างต้องการน้ำมันดิบจากแหล่งเดียวกัน การเกิดสงครามในตะวันออกกลางครั้งนี้เป็นเหตุการณ์สำคัญที่สะท้อนได้อย่างดีว่า ตลาดน้ำมันควบคุมโดยผู้ขายไม่ใช่ผู้ซื้อ และสถานการณ์สู้รบที่ทำให้ราคาน้ำมันปรับขึ้นแบบก้าวกระโดดก็เกิดขึ้นได้ตลอดเวลา ไทยและทั่วโลกตกอยู่ในสภาพที่ต้องซื้อน้ำมันมาใช้ในราคาแพง ทั้งจากราคาน้ำมันดิบ ค่าขนส่ง ค่าประกันภัยที่ถีบตัวสูงหลายเท่า โรงกลั่นน้ำมันที่ต้องสั่งซื้อน้ำมันล่วงหน้าต่างตกอยู่ในภาวะเสี่ยงทางธุรกิจ เพราะการสั่งซื้อน้ำมันมาเข้าโรงกลั่นวันนี้ ไม่ได้สะท้อนราคาน้ำมันดิบของวันเดียวกันได้โดยตรง ต้องผ่านกระบวนการจัดหาและขนส่งหลายขั้นตอน ทั้งการวางแผนความต้องการใช้ล่วงหน้า การสั่งซื้อน้ำมันดิบ การขนส่งทางเรือ การนำเข้าสู่คลังหรือโรงกลั่น กระบวนการกลั่นเป็นผลิตภัณฑ์สำเร็จรูป รวมถึงการจัดเก็บในคลังน้ำมัน และการกระจายไปยังสถานีบริการ ราคาที่ประชาชนเติมวันนี้จึงไม่ได้สะท้อนต้นทุนของน้ำมันที่จัดซื้อไว้ก่อนหน้า ที่อยู่ระหว่างขนส่ง หรืออยู่ในสต็อกเดิม ไม่ใช่ราคาตลาดโลก ณ วันนั้น ๆ
โรงกลั่นจีงมีความเสี่ยงจาก stock loss ตลอดเวลา หากราคาน้ำมันลดลงหลังจากซื้อวัตถุดิบมาแล้ว สะท้อนว่าโรงกลั่นไม่ได้ได้ประโยชน์จากความผันผวนของราคาน้ำมันเสมอไป เพราะในบางช่วงราคาที่ปรับลดเร็วอาจทำให้เกิดผลขาดทุนจากสต็อกที่ซื้อมาในราคาสูงก่อนหน้า
ด้วยความเสี่ยงในการดำเนินงานของโรงกลั่นน้ำมันที่เกิดขึ้นตลอดเวลา รัฐบาลจึงบาลานซ์ด้วยการให้การพิจารณา GRM จากค่าเฉลี่ยรายเดือนไม่ได้พิจารณาตัวเลขแบบวันต่อวัน ส่วนการอ้างอิงราคาน้ำมันสำเร็จรูปซึ่งเป็นฐานคิด GRM นั้นเป็นการอ้างอิงตลาดสิงคโปร์ ซึ่งเป็นตลาดที่มีการซื้อขายน้ำมันกันอย่างเสรีในภูมิภาคนี้ เป็นตัวเลขที่รัฐใช้เพื่อบริหารโครงสร้างราคา กองทุน และภาษี ส่วนตัวเลขการซื้อขายจริงระหว่างโรงกลั่นกับผู้ค้าน้ำมันอาจมีเงื่อนไขอื่น ๆ เช่น ปริมาณการซื้อขาย ระยะเวลาของสัญญา ความสัมพันธ์ทางการค้า เงื่อนไขการส่งมอบ คุณภาพและชนิดของผลิตภัณฑ์ ต้นทุนขนส่งและประกันภัย เป็นต้น ทั้งต้องเป็นราคาที่ทำให้เกิดความสามารถในการแข่งขัน หากตั้งแพงเกินไปคนก็นำเข้า หากกดต่ำเกินไป ระบบผลิตในประเทศย่อมเสียสมดุล
โรงกลั่นน้ำมันยังอยู่ภายใต้การกำกับดูแลของรัฐมาโดยตลอดทั้งการผลิตและราคาอ้างอิงหน้าโรงกลั่น มีการรายงานข้อมูลราคาและปริมาณจำหน่ายตามข้อกำหนด การควบคุมปริมาณการผลิตและการจำหน่ายโดยหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง การใช้โครงสร้างราคาเพื่อบริหารภาษี และกองทุน การกำกับดูแล supply chain เพื่อให้เกิดความโปร่งใสและรักษาเสถียรภาพพลังงาน เป็นต้น
เมื่อโรงกลั่นน้ำมันอยู่ภายใต้การดูแลโดยรัฐ การกำหนดนโยบายจึงสำคัญต่อการดำรงอยู่ของโรงกลั่นน้ำมัน เพื่อให้สามารถทำหน้าที่ได้ต่อไป ทั้งการผลิตน้ำมันสำเร็จรูปให้เพียงพอต่อความต้องการ รักษาเสถียรภาพของการผลิตในช่วงตลาดโลกผันผวน และลดความเสี่ยงจากการขาดแคลนน้ำมันสำเร็จรูป ซึ่งจะทำได้อย่างเข้มแข็งต้องอาศัยการปรับปรุงประสิทธิภาพอย่างต่อเนื่องให้พร้อมรับมือกับการเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา และต้องใช้เงินลงทุนมหาศาลที่มาจากการสะสมผลประกอบการจากการดำเนินงานตลอดหลายปีที่ผ่านมา ทั้งต้องอาศัยประสบการณ์ความเชี่ยวชาญเฉพาะในการบริหารจัดการ รวมถึงการสนับสนุนของนโยบาย ดังนั้นการดำเนินงานตลอด 365 วันของโรงกลั่นน้ำมันที่ไม่เคยหยุดพัก จึงไม่ใช่แค่การดำเนินธุรกิจ แต่คือการขับเคลื่อนความมั่นคงทางพลังงาน และขีดความสามารถในการแข่งขันของประเทศไทย.
……………….
ศรัญญา ทองทับ
