กรมควบคุมโรค ผวา ชาวลุ่มน้ำป่วยมะเร็งจากสารหนู ซ้ำรอยวิฤกต ‘ร่อนพิบูลย์’ หลังใช้ชีวิตกับสารพิษในเหมืองนาน 30 ปี หนุนตัดต้นตอปัญหาสารพิษ ยอมรับผลตรวจสุขภาพคนยังเจอเกินค่ามาตรฐานน้อย ลั่นปัญหาเพิ่งเริ่มต้น จ่อประกาศ พื้นที่เฝ้าระวังพิเศษในลุ่มน้ำกก -สาละวิน-โขง เริ่มเชียงรายเป็นแห่งแรก
เมื่อวันที่ 18 พ.ย. 69 ที่กระทรวงสาธารณสุข นพ.เอนก มุ่งอ้อมกลาง รองอธิบดีกรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข ให้สัมภาษณ์หลังการประชุมคณะกรรมการควบคุมโรคจากการประกอบอาชีพและโรคสิ่งแวดล้อม ว่าที่ประชุมได้มีการประกาศกำหนดชื่อ และอาการสำคัญจากการประกอบอาชีพและสิ่งแวดล้อม ทั้งหมด 3 โรค ประกอบด้วยสารหนู ปรอท และแคดเมียม มีผลหลังรมว.สาธารณสุข ลงนาม และประกาศใช้ในราชกิจจานุเบกษา ทั้งนี้เมื่อมีผลแล้วประชาชนที่เจ็บป่วยจะสามารถเข้าสู่บริการการรักษาจากโรคเหล่านี้ และเจ้าหน้าที่สาธารณสุขก็จะสามารถเข้าถึงทุกหน่วยที่ก่อให้เกิดมลพิษ หรือจัดการสอบสวนควบคุมโรค ในพื้นที่ได้อย่างชัดเจนมากขึ้น
นพ.เอนก กล่าวว่า ทั้งนี้จากข้อมูลปี 2568 กรมควบคุมมลพิษได้ประกาศตรวจพบปริมาณโลหะหนัก สารหนูเกินค่ามาตรฐาน ทีมงานด้านสาธารณสุขจึงได้กำหนดกลุ่มเสี่ยงเป็น 2 กลุ่ม กลุ่มแรก อาศัยอยู่ในรัศมีพื้นที่ลำน้ำที่ประกาศไม่เกิน 1 กิโลเมตร กลุ่มที่ 2 คนที่มีอาชีพเสี่ยงที่ต้องอยู่กับลำน้ำ ทั้งนี้ทั้ง 2 กลุ่มนี้มีการติดตามคัดกรองทั้งหมด 2,337 คน นำมาสู่กระบวนการประเมินและเห็นว่าจะต้องมีการตรวจสุขภาพเพิ่มเติม 362 คน มีสารหนูเกินค่ามาตรฐาน อ้างอิงอยู่ที่ 7 ราย เมื่อสอบสวนโรคเชิงลึกก็พบว่า มี 1 รายที่เป็นปัญหาต้องติดตามต่อเนื่อง ขณะที่คนในครอบครัว และชุมชนไม่มีผลบวก จึงมีการให้คำแนะนำปรับพฤติกรรมความเสี่ยง ลดอาหารทะเล ลดการสูบบุหรี่ ลดปัจจัยเสี่ยงต่างๆ รวมถึงหลีกเลี่ยงหรือทำอาชีพที่ต้องสัมผัสกับน้ำ ผลปรากฏว่าในรายนี้ผลตรวจสุขภาพกลับมาอยู่ในเกณฑ์ปกติ ทั้งนี้ต้องตามต่อเนื่อง 3 เดือน 6 เดือน 1 ปี ว่าสารพิษกลับมาหรือไม่ ถ้าหายแล้วกลับมาเป็นอีกก็ต้องดูที่พฤติกรรม

สำหรับปี 2569 ติดตามคัดกรองกลุ่มเสี่ยง 10,711 คน นำเข้ารับการตรวจปัสสาวะ 1,269 คน พบ 94 คนมีสารหนูเกินค่ามาตรฐาน ขณะที่คนที่เหลือไม่เกินค่ามาตรฐาน แสดงว่าต้องมีปัจจัยบางอย่างที่เอื้อให้คนกลุ่มที่มีความเสี่ยงสูง ที่ยังไม่พบสารหนูสามารถที่จะป้องกันและอยู่ในพื้นที่ได้อย่างปลอดภัย ไม่มีปัญหา สิ่งเหล่านี้จะเกิดขึ้นได้ยังรอผลการสอบสวนโรคทางระบาดวิทยา จากกองโรคจากการประกอบอาชีพ สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 1 จังหวัดเชียงใหม่ และภาคต่างๆ ของกรมควบคุมโรคก็จะลงพื้นที่ ตรวจเพิ่มทั้งคนในครอบครัว และชุมชนอย่างน้อย 10 หลังคาเรือน เพื่อจะหาขอบเขตปริมาณการพบสารหนู เพิ่มขึ้นจากเดิมหรือไม่ คาดว่าจะต้องใช้เวลาราวๆ 1-2 สัปดาห์ จึงจะได้คำตอบเพิ่มเติม
เมื่อถามว่าในกรณีผู้ที่ตรวจพบสารหนูในร่างกายเกินค่ามาตรฐานนั้น ยังไม่ปรากฏว่ามีอาการป่วยใดๆใช่หรือไม่ นพ.เอกนก กล่าวว่า ทั้งหมดเป็นกลุ่มที่ไม่มีอาการใดๆ ต้องเฝ้าระวังระยะยาว เพราะโรคจากการประกอบอาชีพหรือโรคจากสิ่งแวดล้อมจะเป็นผลระยะยาวเป็นหลัก ยังไม่เห็นผลในช่วงสั้น เพราะต้องเป็นการสัมผัสต่อเนื่องเป็นระยะเวลาหนึ่ง ร่างกายเองส่วนหนึ่งก็สามารถกำจัด สารโลหะหนักออกได้บางส่วนแต่ถ้าลดปัจจัยเสี่ยงต่างๆ ลงได้หรือลดการสัมผัส เช่นเกษตรกร ถ้าเป็นไปได้ก็ใส่ รองเท้าป้องกันการสัมผัสดิน โคลน น้ำ ค่าต่างๆ ก็จะลดลงไปด้วย สะท้อนถึงร่างกายสามารถปรับตัวได้ระดับหนึ่ง
เมื่อถามว่า ผลที่ออกมาเช่นนี้จะนำไปสู่การขาดการระแวดระวังหรือทำให้น้ำหนักในการแก้ไขปัญหาสารพิษข้ามพรมแดงเบาลงหรือไม่ นพ.เอนก กล่าวว่า ถึงอย่างไรก็ตาม เมื่อมีการตรวจพบ 1 ราย 2 รายหรือ 3 รายก็ล้วนเป็นผลกระทบต่อสุขภาพ ถือเป็นสัญญาณเตือนที่สำคัญ ที่เราต้องปฏิบัติตัว และเลี่ยงปัจจัยเสี่ยงให้ได้มากที่สุด ซึ่งผลตรวจน่าจะไม่เกิน 1 สัปดาห์และนำมาวิเคราะห์อีกราวๆ 1 สัปดาห์เพราะฉะนั้นก็จะสรุปประมาณไม่เกิน 2 สัปดาห์ ก็จะมีคำแนะนำที่ชัดเจนขึ้นสำหรับประชาชน
ด้าน พญ.ฉันทนา ผดุงทศ ผอ.กองโรคจากการประกอบอาชีพและสิ่งแวดล้อม กล่าวว่า จากการที่เราเสนอให้คณะกรรมการระดับชาติ ประกาศชื่อโรค เพราะกรมควบคุมโรคได้มีการรวบรวม ข้อมูลเอกสารหลักฐานผ่านคณะอนุกรรมการวิชาการ และอนุกรรมการด้านกฎหมาย ตามพ.ร.บ.นี้ โดยมีการสอบผ่าน ว่าผลกระทบต่อสุขภาพทั้งระยะเฉียบพลัน และระยะยาวจากโลหะหนักทั้ง 3 ตัว โดยแยกว่าเป็นลักษณะจากการประกอบอาชีพก็แบบหนึ่ง จากสิ่งแวดล้อมก็เป็นอีกแบบหนึ่ง
ถามว่ามีการมองจากทัศน์ที่เลวร้ายสุดเอาไว้หรือไม่ว่าหากไม่มีการแก้ไขปัญหา ประชาชนจะได้ รับผลกระทบมากน้อยแค่ไหน นพ.เอนกกล่าวว่า ถ้าเป็นการปนเปื้อนจากสิ่งแวดล้อม ปริมาณมากๆประชาชนได้รับผลกระทบก็ถือว่าวิกฤตจริงๆ ซึ่งต้องเจอมากกว่านี้ แต่ตอนนี้ประมาณ 7-8% แต่หลักที่จะต้องเกินจริงๆ คือเกิน 25% ขึ้นไป กระทรวงสาธารณสุขต้องเริ่ม alert ซึ่งขณะนี้เราก็ Alert ทีมงานที่จะลงพื้นที่ไปให้คำแนะนำเป็นหลัก เพราะการรักษาเฉพาะยังไม่มีความชัดเจน ถ้าลดปัจจัยเสี่ยงได้ ค่าความเป็นพิษก็ลดลง ย้ำว่าถ้ามันปนเปื้อนสิ่งแวดล้อมทั้งหมดมันต้องพบมากกว่านี้ แสดงว่าพฤติกรรมบางอย่างที่คนในพื้นที่เขาสามารถหลีกเลี่ยงและลดความเสี่ยงได้ ไม่ใช่ว่าเห็นจำนวนคนสัมผัสน้อย ที่มีค่าบวก แล้วจะไม่ลดการป้องกันซึ่งต้องย้ำว่าถึงอย่างไรก็ต้องป้องกันตัวเอง ปลาที่มีการปนเปื้อน ข้าวที่มีการปนเปื้อน หากมีข้อมูลที่ชัดเจนจากข้อมูลวิชาการก็ต้องลดความเสี่ยง ในส่วนนั้นลงไปให้ได้มากที่สุด เพราะถ้าลดได้ก็เห็นผลชัดเจน
พญ.ฉันทนา กล่าวว่า กรณีที่ถามถึงสถานการณ์ที่เลวร้ายที่สุด ตนขอยกตัวอย่างที่อ.ร่อนพิบูลย์ จ.นครศรีธรรมราชพบกลุ่มก้อนผู้ป่วยโรคมะเร็งผิวหนัง เยอะมากเมื่อปี 2530 มีแพทย์และนักวิชาการจากมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ลงไปสอบสวนโรคและสรุปสาเหตุมาจากการใช้น้ำบ่อกลางบ้าน ทั้งดื่มและกินมาเป็นระยะเวลา 30 ปี ภายหลังมีการทำเหมืองในพื้นที่ และเกิดการปนเปื้อนในน้ำ ซึ่งเป็นสถานการณ์เลวร้ายที่เรามาตรวจพบหลังจากที่เขาป่วยมะเร็งแล้ว ดังนั้นประสบการณ์ตรงนั้นจึงนำมาสู่การทำงานด้านสารหนูในรอบนี้เพราะเราทราบอยู่แล้วว่า การตรวจวัดสภาพแวดล้อมน้อยกว่าที่ร่อนพิบูลย์เยอะมากถึง 100 เท่า และเพิ่งมีการสัมผัสในระยะเวลาไม่นาน กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุขจึงเน้นย้ำการประเมินความเสี่ยงและพยายามหาประชากรกลุ่มเสี่ยงเพื่อให้คำแนะนำและลดการสัมผัสสารหนู เพราะสิ่งเหล่านี้คือสัญญาณเตือน และจากประสบการณ์ที่เราเห็นเราก็ไม่อยากให้ทุกคนเป็นมะเร็ง กันหมดในอนาคต จึงต้องตัดไฟตั้งแต่ต้นลมและสนับสนุนการจัดการสภาพแวดล้อมไม่ให้เกิดการปนเปื้อน
นพ.เอนก กล่าวว่า ในส่วนของกรมอนามัยเองก็พยายามตรวจน้ำประปาในพื้นที่ว่าปลอดภัยหรือไม่ปัจจุบันก็พบว่าปลอดภัยประชาชนสามารถอุปโภคบริโภคน้ำประปาในพื้นที่ได้ แต่จะมีการลงพื้นที่เพื่อยืนยันอีกครั้งว่าที่มีการตรวจและปลอดภัยนั้นปลอดภัยมากน้อยแค่ไหน ย้ำว่า เราสนับสนุนถ้าหากแก้ปัญหาที่ ต้นทางแก้ปัญหาที่แหล่งกำเนิดสารพิษ ครั้งนี้ไม่ว่าจะอยู่ในประเทศหรือนอกประเทศ ถ้าแก้ที่แหล่งกำเนิดได้ประชาชนก็จะลดความเสี่ยงมากขึ้น ซึ่งในส่วนของน้ำก็ยืนยันว่ามีพิษจริงเพราะกรมควบคุมมลพิษตรวจอย่างไรก็เจอ ว่าเกินค่ามาตรฐาน
“ปัญหาสิ่งแวดล้อมคือแรกที่เราเห็นชัดเจนคือมีสารพิษอยู่ในสิ่งแวดล้อมอยู่แล้ว แต่กว่าจะเห็นคนป่วย คนมีอาการทางมะเร็งหรืออาการทางผิวหนัง อย่างที่ร่อนพิบูลย์ก็ใช้เวลา 30 ปี ดังนั้นปัจจุบันภาพคนที่เห็นก็เป็นระยะเริ่มต้น หรือเฟสแรก ถ้าถามว่าอ่อนหรือไม่ก็ต้องบอกว่าเป็นระดับที่มันยังไม่แสดงอาการโรคในคนโดยตรง ถ้าสามารถลดปัจจัยบางส่วน ก็สามารถอยู่ได้ ถ้าถามผมในมุมมองส่วนตัวกรมควบคุมโรค และทีมงานที่ทำงานอยู่ ก็เป็นประเด็นที่เราต้องติดตาม และลดปัจจัยจากภายนอก ประชาชนก็จะปลอดภัยระยะยาว ทำไมต้องรอให้ประชาชนต้องรับปริมาณสารพิษต่อเนื่องไปเรื่อยๆ แต่มาที่กระทรวงสาธารณสุขก็ต้องบอกความจริงว่า ข้อมูลเป็นแบบนี้ ยังไม่มีอาการ ถือว่าเป็นการเบาด้วยชุดข้อมูลธรรมชาติของโรค แต่วันนี้เราบอกความจริงแล้ว” นพ.เอนก กล่าว
นพ.เอนก กล่าวด้วยว่า อย่างไรก็ตาม แผนการดำเนินงานในระยะถัดไปว่า หลังจากนี้กรมควบคุมโรคเตรียมประกาศพื้นที่เฝ้าระวังพิเศษในลุ่มน้ำกก สาละวิน และโขง โดยอาจพิจารณาประกาศพื้นที่เฝ้าระวังพิเศษในจังหวัดเชียงรายเป็นแห่งแรก เพื่อติดตามผลกระทบด้านสุขภาพจากพิษสารหนูอย่างใกล้ชิดและเป็นระบบต่อไป.



















